DÜZYazım ve düzenleme · rehber
Gazetecilik Etiği ve Yayın İlkeleri: Haber Odası İçin Uygulama Rehberi
Gazetecilik etiği, haberin nasıl üretileceğine ilişkin mesleğin kendi koyduğu kurallardır ve dört ilkeye indirgenebilir: doğruluk (doğrula, kaynak göster, düzelt), bağımsızlık (reklam, sahip ve siyasi baskıdan ayrı karar), zarar vermeme (mağdur, çocuk, özel hayat, masumiyet karinesi) ve hesap verebilirlik (künye, düzeltme politikası, okura yanıt).
Türkiye'de başvuru metinleri Türkiye Gazeteciler Cemiyeti'nin Hak ve Sorumluluk Bildirgesi ve Basın Konseyi'nin Basın Meslek İlkeleri'dir; haber sitesi bunlara dayanan kendi yazılı yayın ilkelerini yayımlamalıdır.
Mevzuat uyarısı. Bu sayfadaki hukuki bilgiler 3 Ekim 2026 itibarıyla yürürlükteki mevzuata göre derlenmiştir ve hukuki danışmanlık değildir. Kanun, yönetmelik ve idari uygulamalar değişebilir; işlem yapmadan önce resmî kaynakları (mevzuat.gov.tr, iletisim.gov.tr, bik.gov.tr) kontrol edin ve gerekirse bir hukukçuya danışın. KEYDAL, bu bilgilere dayanılarak yapılan işlemlerden sorumlu tutulamaz.
Dört temel ilke ve haber odasındaki karşılığı
| İlke | Ne demek | Somut kural |
|---|---|---|
| Doğruluk | Gerçeğe sadakat; doğrulanmamış bilgiyi gerçek gibi sunmamak | Her iddia yedi adımlık doğrulamadan geçer; kaynak metinde görünür; hata aynı sayfada tarihli düzeltmeyle düzeltilir |
| Bağımsızlık | Haber kararının reklam veren, sahip ve siyasi aktörlerden bağımsız olması | Reklam ve destekli içerik görünür etiketli; reklam verenle ilgili haber editör onayından geçer; hediye ve ağırlama kuralı yazılı |
| Zarar vermeme | Haberin kişilere vereceği zararı kamu yararıyla tartmak | Masumiyet karinesi; çocukların kimliğinin gizlenmesi; intihar ve cinsel şiddet haberlerinde yöntem ayrıntısı yok; özel hayat yalnızca kamu yararı varsa |
| Hesap verebilirlik | Okurun yayıncıya ulaşabilmesi ve yayıncının açıklama yapması | Künye (5187 m.4), düzeltme-cevap kaydı (5187 m.14), yayın ilkeleri sayfası, okur yanıtı için adres |
Türkiye'deki başvuru metinleri
Türkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluk Bildirgesi (Türkiye Gazeteciler Cemiyeti, 1998) gazetecinin temel görevlerini, haklarını ve meslek ilkelerini düzenler. Bildirgeye göre gazeteci, sonuçları ne olursa olsun gerçeklere saygı duymak zorundadır; kaynaklarını açıklamaya zorlanamaz; mesleğini reklamcılık, halkla ilişkiler ya da propagandayla karıştıramaz; ilan-reklam kaynaklarından telkin ve maddi çıkar alamaz; mağdurun, güçsüzün ve sesini duyuramayanların sesi olmakla yükümlüdür. Bildirge ayrıca çocuklar, cinsel saldırı mağdurları, şüpheli ve sanıklar, intihar haberleri ve özel hayat konularında ayrı kurallar içerir.
Basın Konseyi Basın Meslek İlkeleri (1988) on altı maddelik kısa bir metindir: ayrımcılık yasağı, özel hayata saygı, suçlu ilan etmeme, kaynak gizliliği, düzeltme ve cevap, haber-yorum ayrımı, çıkar sağlamama. Basın Konseyi, şikâyet üzerine bu ilkelere göre "uyarı" ve "kınama" kararı verir; kararlar bağlayıcı değildir, mesleki itibarla ilgilidir.
Her iki metin de özdenetim araçlarıdır: değerlendirme mercii önce gazetecinin vicdanı ve meslek örgütleridir. Yasal yükümlülükler (5187 sayılı Basın Kanunu, TCK, KVKK) ayrıdır ve etikten daha dar bir alanı düzenler; etik, yasanın izin verdiği ama yapılmaması gereken şeyleri de kapsar.
Zor alanlarda uygulama
Şüpheli, sanık, hükümlü
Kesinleşmiş mahkeme kararı olmadan kimse "suçlu" değildir. Dil: "iddiasıyla gözaltına alındı", "hakkında dava açıldı", "mahkûm edildi" (kesinleşince). Ad ve görsel kullanımı kamu yararı testine tabidir; beraat hâlinde haber güncellenir.
Çocuklar
Suça sürüklenen, mağdur ya da tanık çocukların kimliğini açığa çıkaran hiçbir bilgi (ad, okul, mahalle, ebeveyn adı, görsel) kullanılmaz. 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m.45 de bunu yasaklar.
Cinsel şiddet ve intihar
Mağdurun kimliği gizlenir; yöntem ayrıntısı ve "nedeni" olarak sunulan basit açıklamalar yazılmaz (taklit riski); yardım hatları eklenir. Dünya Sağlık Örgütü'nün medya için intihar haberciliği kılavuzu temel kaynaktır.
Özel hayat
Soru: bu bilgi olmadan kamu yararı taşıyan haber yapılabilir mi? Yapılabiliyorsa bilgi gereksizdir. Kamu görevlilerinin görevle ilgili eylemleri özel hayat değildir; aile üyeleri ve sağlık bilgileri ise kural olarak özeldir.
Nefret söylemi ve ayrımcılık
Etnik köken, din, cinsiyet, cinsel yönelim, engellilik gibi özellikler haberle ilgisi yoksa yazılmaz; şüphelinin kökenini başlığa taşımak ayrımcılıktır. Alıntı yoluyla da olsa nefret söylemi yeniden üretilmez; aktarılması gerekiyorsa bağlamıyla ve eleştirel çerçevede verilir.
Görseller
Olay yeri görüntülerinde ölü ve yaralıların yüzleri, çocuklar ve kimlik bilgileri bulanıklaştırılır; temsili görsel "temsili" diye yazılır; yapay zekâ üretimi illüstrasyon etiketlenir (bkz. stok fotoğraf kuralları, deepfake).
Çıkar çatışması
Muhabir, hakkında yazdığı kurumdan ücret, hediye ya da ağırlama kabul etmez; kabul edilmesi zorunlu kalan (basın gezisi gibi) durumlar haberde açıklanır. Sahibin ticari ilişkileri haberi etkilemez; etkiliyorsa okur bilgilendirilir.
Kendi yayın ilkelerinizi yazmak
Haber sitesinin "Yayın ilkeleri" sayfası, künyeden bağlanan ve ekip tarafından imzalanan yazılı bir metindir. İskelet: (1) Amaç ve bağımsızlık beyanı; (2) doğruluk ve kaynak kuralları; (3) düzeltme ve cevap politikası (nasıl bildirilir, ne kadar sürede düzeltilir, nasıl işaretlenir; 5187 m.14'e uygun yayım); (4) reklam-içerik ayrımı ve destekli içerik etiketi; (5) zarar vermeme kuralları (şüpheli dili, çocuklar, mağdurlar, özel hayat); (6) görsel ve yapay zekâ politikası; (7) kaynak gizliliği; (8) çıkar çatışması ve hediye kuralı; (9) okurla iletişim; (10) metnin kim tarafından, ne zaman güncellendiği. Bu sitenin kendi uygulaması, kendi ürününü önerdiği için daha dar kapsamlı olsa da aynı mantıkla yazılmış kaynak ve doğruluk politikası ve yasal uyarı sayfalarıdır.
Etik ilkelerin yasal karşılıkları: 5187 sayılı Basın Kanunu m.4 (künye), m.12 (haber kaynağı), m.14 (düzeltme ve cevap), m.20–21 (cinsel saldırı mağdurları ve çocukların kimliği); 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m.45; 5237 sayılı TCK m.125 (hakaret), m.134 (özel hayat), m.216 (halkı kin ve düşmanlığa tahrik). 6112 sayılı Kanun yayın ilkeleri radyo-televizyon içindir, internet haber siteleri 5187 kapsamındadır.
Kaynaklar
- TGC — Türkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluk Bildirgesi
- Basın Konseyi — Basın Meslek İlkeleri
- 5187 sayılı Basın Kanunu — m.4, 12, 14, 20, 21
- 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m.45
- WHO — Preventing suicide: a resource for media professionals
Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık değildir. Ayrıntı: Yasal uyarı.