DÜZYazım ve düzenleme · rehber
Haber Nasıl Yazılır? Haber Yazma Teknikleri, 5N1K ve Ters Piramit
Haber, en önemli bilgiyle başlayan ve önem sırasına göre devam eden bir metindir. İlk paragraf (giriş) 5N1K sorularından en az dördüne cevap verir: ne oldu, kim yaptı, nerede, ne zaman; nasıl ve neden sonraki paragraflarda açılır. Bu yapıya ters piramit denir.
Metnin üstünde başlık ve 1–3 cümlelik spot, içinde kaynağı belli alıntılar, sonunda arka plan bilgisi bulunur. Haber dili kısa cümleli, etken çatılı ve sıfatsızdır.
Mevzuat uyarısı. Bu sayfadaki hukuki bilgiler 3 Ekim 2026 itibarıyla yürürlükteki mevzuata göre derlenmiştir ve hukuki danışmanlık değildir. Kanun, yönetmelik ve idari uygulamalar değişebilir; işlem yapmadan önce resmî kaynakları (mevzuat.gov.tr, iletisim.gov.tr, bik.gov.tr) kontrol edin ve gerekirse bir hukukçuya danışın. KEYDAL, bu bilgilere dayanılarak yapılan işlemlerden sorumlu tutulamaz.
5N1K nedir? Haberin altı sorusu
5N1K, bir haberin okura borçlu olduğu altı sorunun kısaltmasıdır: Ne oldu, Nerede oldu, Ne zaman oldu, Nasıl oldu, Neden oldu ve Kim yaptı ya da etkilendi. İngilizce gazetecilikteki "5W1H" (who, what, where, when, why, how) karşılığıdır. İyi bir haber girişi bu soruların en az dördünü ilk iki cümlede yanıtlar; "nasıl" ve "neden" çoğu zaman uzun açıklama gerektirdiği için gövdeye bırakılır.
Pratik bir test: haberin ilk paragrafını tek başına okuyan biri olayın özünü anlıyor mu? Anlamıyorsa giriş eksiktir. Anlıyor ama paragraf dört satırı geçiyorsa giriş kalabalıktır; ayrıntıyı aşağı taşıyın.
Ters piramit: en önemli bilgi en üstte
Ters piramit, bilginin önem sırasına göre yukarıdan aşağıya dizilmesidir. Piramidin geniş tabanı (en önemli bilgi) üstte, sivri ucu (en az önemli ayrıntı) alttadır. Üç nedeni vardır: okur çoğu zaman yalnızca ilk paragrafı okur; editör metni sondan kesebilir, haber bozulmaz; arama motorları ve haber toplayıcılar ilk paragrafı özet olarak kullanır.
| Katman | İçerik | Uzunluk |
|---|---|---|
| Giriş (lead) | Ne, kim, nerede, ne zaman. Olayın sonucu, süreci değil. | 1–2 cümle, en çok 40 kelime |
| Destek | Nasıl ve neden; en güçlü alıntı; sayılar ve kaynakları. | 2–4 paragraf |
| Ayrıntı | Tarafların açıklamaları, ikinci derecede bilgiler, tepkiler. | İhtiyaç kadar |
| Arka plan | Olayın öncesi, benzer olaylar, mevzuat, kronoloji. | 1–3 paragraf |
Ters piramit her türe uymaz: röportaj, haber dosyası ve özellik yazısı (feature) anlatı yapısı kullanabilir. Ama son dakika haberi, ajans haberi ve resmî açıklama haberlerinde standarttır.
Giriş paragrafı nasıl yazılır?
Girişi yazarken şu sırayı deneyin: önce olayın sonucunu tek cümleyle söyleyin, sonra kaynağı ekleyin, sonra yer ve zamanı yerleştirin. Olayın kronolojisiyle başlamayın; "Saat 09.00'da toplanan meclis uzun tartışmaların ardından..." girişi okuru bekletir. Şu üç kalıptan kaçının:
- Soru girişi: "Peki bu karar ne anlama geliyor?" — Haber soru sormaz, cevap verir.
- Tırnak girişi: Alıntıyla başlamak kimin konuştuğunu geciktirir; alıntı ikinci paragrafa.
- Genel yargı girişi: "Ekonomide zor günler yaşanıyor." — Bilgi değil, yorumdur.
Kurgusal örnekle haber yapısı
Aşağıdaki metin yapıyı göstermek için uydurulmuştur; kurum, kişi ve rakamlar gerçek değildir.
Başlık: Örnek Belediyesi toplu taşımaya yüzde 15 zam yaptı
Spot: Belediye meclisi, kent içi otobüs ve tramvay ücretlerine yüzde 15 zam kararını 18'e karşı 23 oyla kabul etti. Yeni tarife 1 Kasım'da başlayacak.
Giriş: Örnek Belediyesi Meclisi, kent içi toplu taşıma ücretlerini yüzde 15 artıran tarifeyi dün akşamki oturumda kabul etti. (Ne: zam · Kim: belediye meclisi · Nerede: Örnek · Ne zaman: dün akşam)
Destek: Karar, Ulaşım Komisyonu'nun akaryakıt ve personel maliyetlerindeki artışı gerekçe gösteren raporuna dayanıyor. Tam bilet 20 liradan 23 liraya, öğrenci bileti 10 liradan 11,5 liraya çıkacak. (Nasıl ve neden; sayılar kaynağıyla)
Ayrıntı: Muhalefet grubu sözcüsü oylamanın ardından yaptığı açıklamada tarifenin "önce aile bütçesine, sonra esnafa yansıyacağını" söyledi. Belediye Başkanı ise zammın "son iki yıldaki ilk güncelleme" olduğunu belirtti. (Tarafların görüşü, kaynağı belli alıntılar)
Arka plan: Örnek'te toplu taşıma ücretleri en son Mart 2024'te güncellenmişti. (Kronoloji)
Spot nasıl yazılır?
Spot, başlığın hemen altındaki 1–3 cümlelik özettir; başlığı açar, girişi tekrar etmez. Başlık "ne oldu" sorusuna, spot "kim, ne zaman, ne kadar" sorularına cevap verir. Web sitelerinde spot ayrıca arama sonuçlarındaki açıklama metni ve sosyal medya paylaşım özeti olarak kullanıldığı için 150–200 karakteri geçmemesi iyidir. Manşet, sürmanşet ve spot ilişkisini haber başlığı nasıl yazılır rehberinde ayrıntılı anlattık.
Kaynak gösterme ve alıntı kuralları
- Her bilginin kaynağı cümlede görünür: "Valilik açıklamasına göre", "TÜİK verilerine göre", "görgü tanığı Ahmet K. anlattı".
- Doğrudan alıntı tırnak içinde ve kelimesi kelimesine verilir; kısaltma yapıldıysa üç nokta kullanılır, anlam değiştirilmez.
- Dolaylı alıntıda "söyledi", "belirtti", "ifade etti" gibi yansız fiiller tercih edilir; "itiraf etti", "iddia etti" gibi fiiller yargı taşır.
- İsim vermeyen kaynak yalnızca gerektiğinde ve editör onayıyla kullanılır; neden isminin saklandığı okura açıklanır.
- Alıntılanan belge ya da açıklamanın internet adresi haberde bağlantı olarak verilir; silinme riskine karşı arşiv kopyası alınır.
- Haberde yer alan her iddia yayından önce yedi adımlık doğrulama sürecinden geçer.
Haber dili: 8 kural
Bu kurallar haberin iskeletini kurduktan sonra cümle düzeyinde uygulanır; her birinin kötü/iyi örnek çiftiyle anlatıldığı ayrıntılı sürüm haber yazma teknikleri sayfasındadır.
- Kısa cümle: ortalama 15–20 kelime; bir cümlede bir bilgi.
- Etken çatı: "Meclis kararı aldı", "Karar meclis tarafından alındı" değil.
- Sıfat ve zarf yok: "büyük", "korkunç", "tarihî" gibi yargı kelimeleri okura bırakılır.
- Somut sayı: "çok sayıda" değil "47"; sayı bilinmiyorsa kaynağın verdiği ifade tırnak içinde.
- Geniş zaman değil geçmiş zaman: olay oldu, haber anlatıyor.
- Kısaltmalar ilk geçtiği yerde açılır: Basın İlan Kurumu (BİK).
- Yazım için TDK Güncel Türkçe Sözlük ve Yazım Kılavuzu esastır; şüphede kalınan kelime sozluk.gov.tr'de kontrol edilir.
- Sayı ve tarih biçimi sitede tek standart olur: "1 Kasım 2026", "yüzde 15", "23 lira".
Yayından önce 10 saniyelik kontrol
- Giriş tek başına olayı anlatıyor mu?
- Her sayının ve alıntının kaynağı var mı?
- Tarih ve yer net mi, "bugün" gibi göreli ifade kaldı mı?
- Başlık metinle tutarlı mı, metinde olmayan bir iddia taşıyor mu?
- Görselin kaynağı ve fotoğrafçı adı yazıldı mı?
- Yazım denetimi yapıldı mı?
Yazım, düzenleme ve editöryel planlama araçlarını araç dizininin Yazım ve düzenleme kategorisinde bulabilirsiniz.
Haber türüne göre yapı farkları
Ters piramit temel kalıptır ama her haber türü onu biraz farklı kullanır:
- Son dakika: Önce iki cümlelik giriş yayımlanır; ayrıntılar geldikçe metin güncellenir. Her güncellemede saat yazılır ("Güncelleme 14.20: Valilik yaralı sayısını 7 olarak açıkladı"). Başlık ilk bilgiye göre kurulur, kesinleşmemiş sayı başlığa girmez.
- Gelişen haber: Günler süren olaylarda her yeni haber kendi girişiyle başlar, önceki gelişmeleri arka plan paragrafında özetler ve haber dosyasına bağlanır. Okur bugün ilk kez okuyormuş gibi yazılır.
- Ajans haberi yeniden yazımı: Ajans metni olduğu gibi yayımlanmaz; giriş yeniden kurulur, yerel açı eklenir, ajans adı kaynak olarak yazılır. Aynı ajans metninin yüzlerce sitede kopyası, arama motorları açısından yinelenen içeriktir.
- Resmî açıklama haberi: Açıklamanın özü girişe, tam metin ya da bağlantısı sona. "Açıklamada şu ifadelere yer verildi" ile başlayan haber giriş değildir.
- Röportaj ve haber dosyası: Anlatı yapısı serbesttir; ancak spot yine özet verir ve ilk paragraf okura neden okuması gerektiğini söyler.
Güncelleme ve düzeltme notu nasıl yazılır?
Yayımlanmış haberde yapılan her anlam değişikliği okura gösterilir. Güncelleme, yeni bilgi eklenmesidir; metnin üstüne ya da altına tarih-saat ile not düşülür ve yapısal verideki değiştirilme tarihi yenilenir. Düzeltme, yanlış bilginin düzeltilmesidir; neyin yanlış yazıldığı ve doğrusu açıkça belirtilir: "Düzeltme (3 Ekim, 10.15): Haberin ilk sürümünde zam oranı yüzde 25 olarak yazılmıştı, doğrusu yüzde 15'tir." Yanlış bilgiyi sessizce silmek, Wayback Machine çağında hem fark edilir hem güveni bitirir. 5187 sayılı Basın Kanunu kapsamında gelen düzeltme ve cevap metinleri ise ayrı bir yükümlülüktür ve kanunun öngördüğü biçimde yayımlanır.
Kaynaklar
- TDK Güncel Türkçe Sözlük ve Yazım Kılavuzu
- Reuters — Standards and Values (Sourcing, Quotes) — alıntı ve kaynak ilkeleri
- AP — Statement of News Values and Principles
- 5187 sayılı Basın Kanunu — m.14 düzeltme ve cevap
Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık değildir. Ayrıntı: Yasal uyarı.