DOĞDoğrulama · rehber
Haber Doğrulama Nasıl Yapılır? 7 Adım ve Teyit Araçları
Haber doğrulama, bir iddianın ilk kaynağına ulaşıp onu birbirinden bağımsız en az iki kanıtla karşılaştırma işidir. Pratikte yedi adım izlenir: kaynağı bul, kaynağın geçmişine bak, metnin iç tutarlılığını kontrol et, görseli ve videoyu ters ara, birincil belgeye git, bağımsız teyit al, sonucu şeffaf biçimde yaz.
Türkçe teyit için teyit.org ve Doğruluk Payı, görsel için TinEye, Google Lens ve InVID-WeVerify, silinen sayfalar için Wayback Machine temel araçlardır.
Mevzuat uyarısı. Bu sayfadaki hukuki bilgiler 3 Ekim 2026 itibarıyla yürürlükteki mevzuata göre derlenmiştir ve hukuki danışmanlık değildir. Kanun, yönetmelik ve idari uygulamalar değişebilir; işlem yapmadan önce resmî kaynakları (mevzuat.gov.tr, iletisim.gov.tr, bik.gov.tr) kontrol edin ve gerekirse bir hukukçuya danışın. KEYDAL, bu bilgilere dayanılarak yapılan işlemlerden sorumlu tutulamaz.
Teyit nedir, doğrulamadan farkı var mı?
Teyit, bir bilginin doğruluğunu bağımsız bir kaynakla onaylatmak demektir; gazetecilikte "doğrulama" (verification) ile aynı anlamda kullanılır. Haber odasında teyit iki yerde devreye girer: yayından önce, muhabirin elindeki bilgiyi kontrol ederken; yayından sonra, dolaşımdaki bir iddianın doğru olup olmadığını okura açıklarken. İkincisine "doğruluk kontrolü" (fact-checking) denir ve teyit.org, Doğruluk Payı gibi kuruluşlar bunu meslek edinmiştir.
Uluslararası Doğruluk Kontrolü Ağı (IFCN) imzacılarının uyduğu beş ilke, haber odası için de iyi bir çerçevedir: tarafsızlık, kaynak şeffaflığı, finansman şeffaflığı, yöntem şeffaflığı ve açık düzeltme politikası. teyit.org'un yayımladığı yöntem, bir iddiayı "doğru" ya da "yanlış" olarak sınıflandırmak için en az iki kanıt bulunmasını ve aksi yönde kanıt bulunmamasını şart koşar. Aşağıdaki yedi adım bu iki koşulu sağlamak için tasarlandı.
Haber doğrulamanın 7 adımı
Kaynağı bulun: bu bilgiyi ilk kim söyledi?
Elinizdeki paylaşım çoğu zaman bir kopyadır. Ekran görüntüsü değil, orijinal gönderiyi arayın: alıntılanan hesabı, haberin ilk yayımlandığı siteyi, açıklamanın yapıldığı kurumu. Sosyal medyada "aktarıyorum", "bana geldi" ile başlayan metinler kaynak değildir. Metnin bir cümlesini tırnak içinde Google'da aratmak ilk yayıncıyı genellikle ortaya çıkarır.
Kaynağın geçmişine bakın
Hesap ne zaman açılmış, daha önce ne paylaşmış, takipçi profili nasıl? Bir haber sitesiyse künyesi var mı, sorumlu müdür ve adres yazıyor mu? 5187 sayılı Basın Kanunu'na göre internet haber siteleri künye bilgilerini yayımlamakla yükümlüdür; künyesiz bir "haber sitesi" en baştan şüphelidir. Kurumsal hesaplarda doğrulanmış rozetin tek başına yetmediğini, hesap adının resmî sitedeki bağlantıyla eşleşmesi gerektiğini unutmayın.
Metnin iç tutarlılığını kontrol edin
Tarih, yer ve kişi adları birbirini tutuyor mu? "Dün akşam" denen olayın haber tarihi hangi gün? Sayılar kaynak göstermeden mi veriliyor? Eski bir haberin yeni tarihli gibi dolaşıma sokulması en yaygın yanıltma biçimlerinden biridir; başlıktaki tarihle metindeki olay tarihini karşılaştırın. Resmî açıklama iddia ediliyorsa kurumun web sitesinde ya da Resmî Gazete'de karşılığını arayın.
Görseli ve videoyu ters arayın
Fotoğraf daha önce başka bir olay için kullanılmış olabilir. Ters görsel arama için TinEye (sonuçları en eskiden yeniye sıralayabilir), Google Lens ve Yandex'i birlikte kullanın; tek motor yetmez. Video için InVID-WeVerify eklentisi anahtar kareleri çıkarır ve her kareyi birden fazla motorda aratır. Gölgelerden çekim saatini kontrol etmek için SunCalc, konum için uydu görüntüleri ve sokak görünümü kullanılır.
Birincil belgeye gidin
"Rapora göre" deniyorsa raporu açın; "mahkeme kararı" deniyorsa kararı bulun; istatistikse TÜİK, bakanlık ya da ilgili kurumun veri sayfasını kontrol edin. Birincil belge silinmiş veya değiştirilmişse Wayback Machine ve archive.today'de eski sürümünü arayın. Belgeye ulaşamıyorsanız bunu haberde açıkça yazın; "ulaşılamadı" bilgisi de bilgidir.
Bağımsız teyit alın
Aynı kaynağa dayanan on haber tek kanıt sayılır. Olaya tanıklık eden, konuyu bilen ya da belgeyi elinde tutan birbirinden bağımsız en az iki kaynak arayın. İddianın muhatabına ulaşıp görüşünü isteyin; cevap vermezse "sorularımıza yanıt vermedi" notuyla yayımlayın. Konu daha önce doğrulanmış olabilir: Google Fact Check Explorer, dünya genelindeki doğrulama kuruluşlarının bulgularını iddia metniyle aramanızı sağlar.
Sonucu kaydedin ve şeffaf yazın
Neyi, hangi kaynakla, ne zaman doğruladığınızı not alın; ekran görüntülerini ve arşiv bağlantılarını saklayın. Haberde doğrulanan ile doğrulanamayanı ayırın: "Görüntülerin 12 Mart'ta çekildiğini TinEye kaydı ve hava durumu verisiyle doğruladık; yaralı sayısını teyit edemedik." Yanıldığınızda düzeltmeyi aynı sayfada, tarihli olarak yapın. Bu alışkanlık okur güvenini kurar ve 5187 sayılı Kanun'un düzeltme-cevap yükümlülüğünü de kolaylaştırır.
Haber doğrulama araçları
Aşağıdaki araçların tamamı ücretsizdir ve tarayıcıda çalışır. Tam liste araç dizininin Doğrulama kategorisinde.
| Araç | Ne işe yarar | Ne zaman kullanılır |
|---|---|---|
| teyit.org | IFCN ve EFCSN standartlarına uyan Türkçe doğruluk kontrolü kuruluşu; iddia arşivi ve yöntem sayfası. | Dolaşımdaki iddia daha önce incelendi mi diye bakmak için. |
| Doğruluk Payı | Siyasetçilerin kamuya açık beyanlarını veriyle karşılaştırır. | Siyasi açıklamalardaki sayı ve iddialar için. |
| Google Fact Check Explorer | ClaimReview işaretli doğrulamaları iddia metni ya da görselle arar. | Uluslararası iddialarda, Türkçe kaynak yoksa. |
| InVID-WeVerify | Video kare çıkarma, çoklu ters görsel arama, meta veri, büyüteç ve adli görüntü analizi. | Video ve fotoğraf doğrulamanın tamamında. |
| TinEye | Görselin internette ilk ne zaman göründüğünü bulur; sonuçları tarihe göre sıralar. | "Bu fotoğraf eski mi?" sorusu için. |
| Wayback Machine | Silinen ya da değiştirilen sayfaların eski sürümleri; Save Page Now ile kanıt alma. | Haber silindiğinde ve iddia değiştirildiğinde. |
| archive.today | Sayfanın o anki halinin kalıcı kopyası. | Wayback kaydı alamadığınız sayfalar için. |
| SunCalc | Belirli yer ve tarihte güneşin açısı. | Gölgelerden çekim saatini test etmek için. |
Google, Haziran 2025'te ClaimReview doğrulama parçacıklarını arama sonuçlarından kaldırdı; Fact Check Explorer ise çalışmaya devam ediyor. Aramada "doğrulandı" kutusu görmemeniz iddianın incelenmediği anlamına gelmez, Explorer'da arayın.
Yalan haber nasıl anlaşılır? 10 belirti
Hiçbir belirti tek başına kanıt değildir, ama aşağıdakilerden üçü bir arada görülüyorsa yayından önce yukarıdaki yedi adımın tamamını uygulayın.
- Kaynak yok ya da "güvenilir kaynaklardan edinilen bilgiye göre" gibi belirsiz.
- Başlık duygu yüklü ve metin başlığı desteklemiyor.
- Tarih yok, "bugün", "az önce" gibi göreli ifadeler var.
- Görsel düşük çözünürlüklü, kırpılmış ya da üzerine yazı eklenmiş.
- Ekran görüntüsü paylaşılıyor, bağlantı verilmiyor.
- Siteye künye, adres, sorumlu müdür yazılmamış.
- Alıntılanan kişi ya da kurum kendi kanallarında aynı açıklamayı yapmamış.
- Sayılar yuvarlak ve kaynaksız ("binlerce", "yüzde 90").
- Haber yalnızca tek bir siteden yayılıyor, ajanslar ve büyük yayınlar sessiz.
- "Paylaşmadan silinmesin", "medya göstermiyor" gibi aciliyet çağrıları var.
7418 sayılı Kanun'la (Ekim 2022) Türk Ceza Kanunu'na eklenen 217/A maddesi, "halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma" fiilini suç olarak düzenler. 5187 sayılı Basın Kanunu'nun 14. maddesi ise kişilere, haklarındaki gerçeğe aykırı yayınlara karşı düzeltme ve cevap hakkı tanır; internet haber siteleri de bu hükme tabidir. Doğrulama süreci bu iki açıdan da yayıncının güvencesidir.
Haber odasında doğrulama akışı nasıl kurulur?
Doğrulama, muhabirin vicdanına bırakılmayacak kadar önemli bir iş akışıdır. Küçük bir haber odasında bile üç kural işe yarar: (1) Her haberde en az bir birincil kaynak bağlantısı bulunsun; yoksa editör haberi geri göndersin. (2) Dışarıdan gelen her görsel yayından önce ters aransın ve arama ekran görüntüsü haberin notlarına eklensin. (3) Düzeltmeler tek bir sayfada ("Düzeltmeler") toplansın ve haber metnine tarihli not düşülsün.
Yayın sisteminiz bu akışı destekliyorsa işiniz kolaylaşır: taslak-inceleme-yayın aşamaları, revizyon geçmişi, kaynak bağlantısı alanı ve düzeltme kaydı. Yayın sistemi seçerken sorulacak 10 soru arasında bu maddeler de var. Haberin yazım tarafı için haber nasıl yazılır rehberine, başlık için haber başlığı nasıl yazılır rehberine bakabilirsiniz.
Kaynaklar
- teyit.org — Yöntem ve IFCN ilkeleri — en az iki kanıt kuralı
- Poynter / IFCN — Google ClaimReview snippet kararı (2025)
- Google Search Central — Fact Check (ClaimReview) yapısal verisi
- InVID-WeVerify Verification Plugin
- 5187 sayılı Basın Kanunu, m.4 (künye) ve m.14 (düzeltme ve cevap)
- 7418 sayılı Kanun — TCK m.217/A — Resmî Gazete, 18 Ekim 2022
Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık değildir. Ayrıntı: Yasal uyarı.