DOĞDoğrulama · rehber

Haber Kaynağı Nasıl Doğrulanır? Kişi, Belge ve Site İçin Üç Kontrol

Son güncelleme: 3 Ekim 2026Yazar: KEYDAL4 dk okuma

Birincil ve ikincil kaynak

Birincil kaynak olayı doğrudan yaşayan, gören ya da belgeyi üreten kişi veya kurumdur: görgü tanığı, kararı alan meclis, raporu yazan kurum. İkincil kaynak bu bilgiyi aktaran kişi veya yayındır: başka bir haber sitesi, sosyal medyada paylaşan hesap, "duyduğuma göre" diyen yetkili. Haber yazılırken ikincil kaynaklar yol gösterir, birincil kaynaklar kanıt oluşturur. Aynı birincil kaynağa dayanan on ikincil kaynak tek kanıt sayılır; doğrulama akışının "iki bağımsız kanıt" kuralı birincil kaynak sayısına göre işler.

Kişi kaynak nasıl doğrulanır?

1. Kimlik

   Ad, unvan ve kurum doğru mu? Kurumun resmî sitesindeki personel ya da yönetim listesine, meslek odası kaydına, akademik dizine bakın. Telefonla arayan "yetkili"yi kurumun santralinden geri arayarak teyit edin; e-posta adresinin alan adı kurumun alan adıyla aynı mı?

2. Konum

   Kişi bu bilgiyi bilebilecek konumda mı? Bir ilçe belediye meclis üyesi bakanlık kararını "içeriden" bilemez. Görgü tanığıysa olay yerinde olduğunu gösteren bir kanıt (fotoğraf, konum, başka tanık) isteyin.

3. Tutarlılık ve çıkar

   Daha önce ne söylemiş; şimdiki beyanıyla çelişiyor mu? Olayla ilgili çıkarı ne (rakip, mağdur, davacı)? Çıkarı olan kaynak kullanılmaz değildir, ama haberde konumu yazılır: "davacı tarafın avukatı".

4. Bağımsız teyit

   Aynı bilgiyi birbirinden bağımsız ikinci bir kişi ya da belge doğruluyor mu? İki kaynak birbirinden duymuşsa bağımsız değildir.

İsimsiz kaynak yalnızca gerektiğinde ve editör onayıyla kullanılır; kimliği editör bilir, haberde neden saklandığı okura açıklanır ("işini kaybetme endişesiyle adının açıklanmasını istemedi").

Belge kaynak nasıl doğrulanır?

• Köken: Belgeyi hangi kurum, hangi tarihte, hangi sayıyla üretmiş? Kurumun kendi sitesinde ya da Resmî Gazete'de yayımlanmış mı? Yayımlanmamışsa kuruma sorun; yanıt vermezse bunu yazın.
• Biçim: Antet, sayı, imza bloğu, tarih formatı kurumun diğer belgeleriyle aynı mı? Sahte belgelerde en çok biçim hatası yapılır: yanlış logo sürümü, olmayan birim adı, imza-unvan uyumsuzluğu.
• Bütünlük: Sayfa numaraları tam mı, kesilmiş paragraf var mı? PDF ise meta verisine (oluşturma tarihi, yazılım, yazar alanı) bakın; ekran görüntüsüyse orijinal dosyayı isteyin.
• İçerik tutarlılığı: Belgedeki tarih, kişi ve rakamlar bilinen gerçeklerle çelişiyor mu? Belgede adı geçen kişi o tarihte o görevde miydi?
• Arşiv: Belgenin yayımlandığı sayfa silinmişse Wayback Machine'de eski sürümünü arayın; belge görselse ters görsel arama ile daha önce dolaşıma girip girmediğine bakın.

Web sitesi kaynak nasıl doğrulanır?

Bir "haber sitesi" ya da "kurumsal site" kaynak gösterilmeden önce üç şeye bakılır:

1. Künye. 5187 sayılı Basın Kanunu'na göre internet haber siteleri künye bilgilerini (yayın sahibi, sorumlu müdür, adres, iletişim) yayımlamak zorundadır. Künyesi olmayan ya da yalnızca bir e-posta adresi veren site kaynak olarak kullanılmaz.
2. Alan adı kaydı. Alan adının ne zaman alındığına bakın: .tr uzantılı adresler için TRABİS WHOIS sorgusu (whois.trabis.gov.tr), diğer uzantılar için kayıt operatörünün WHOIS hizmeti. Üç hafta önce açılmış bir "ulusal haber sitesi" şüphelidir. Gizlilik korumalı kayıt tek başına olumsuz değildir, ama künye eksikliğiyle birleşince uyarı işaretidir.
3. İçerik geçmişi. Sitenin arşiv kayıtları ne zaman başlıyor, önceden ne yayımlamış? Wayback Machine'de "Summary" görünümü bunu gösterir. Resmî kurum sitesi iddiasındaysa alan adı kurumun bilinen alan adıyla (gov.tr, edu.tr, bel.tr) uyumlu mu?

Sosyal medya hesaplarının kaynak olarak doğrulanması ayrı bir iştir; sosyal medyada haber doğrulama rehberinde anlatılır.

Kaynağı korumak

Doğrulanan kaynağın kimliği, gizli kalması gerekiyorsa korunur. Türkiye Gazeteciler Cemiyeti'nin Hak ve Sorumluluk Bildirgesi'ne göre gazeteci kaynağını açıklamaya zorlanamaz; 5187 sayılı Kanun m.12 de süreli yayın sahibi, sorumlu müdür ve eser sahibinin haber kaynaklarını açıklamaya zorlanamayacağını düzenler. Pratikte: kaynakla iletişimi uçtan uca şifreli kanallarda tutun, ham kayıt ve belgeleri kurum dışı depolarda şifreli saklayın, haberde kaynağı dolaylı olarak tanımlayacak ayrıntıları (tek kadın çalışan, belirli bir tarihte izinli olan kişi) çıkarın. Ayrıntılar gazeteciler için dijital güvenlik rehberinde.

Kaynak doğrulama kontrol listesi

• Kaynak birincil mi, ikincil mi? İkincilse birincile ulaşıldı mı?
• Kişi: kimlik, konum, tutarlılık, çıkar; bağımsız ikinci kaynak var mı?
• Belge: köken, biçim, bütünlük, içerik tutarlılığı; kurum teyidi istendi mi?
• Site: künye, alan adı kaydı, içerik geçmişi.
• Haberde kaynağın konumu okura yazıldı mı? İsimsizse nedeni açıklandı mı?
• Kaynak koruma gerekiyorsa iletişim ve depolama güvenli mi?

Sık sorulan sorular

Kaynak doğrulandı ama bilgi doğrulanamadı; ne yapmalı?

Kaynağın kim olduğunu ve konumunu yazarak, bilginin iddia olduğunu belirtin: "Meclis üyesi X, kararın yarın açıklanacağını söyledi; belediye sorularımıza yanıt vermedi." Kaynağı doğrulamak bilgiyi doğrulamaz; ikisini metinde ayırın.

Resmî kurum e-postası yeterli kanıt mı?

Gönderen adresi sahtelenebilir. Kurumun santralinden geri arayarak ya da kurumun resmî sitesinde yayımlanmış açıklamayla teyit edin.

Kaynak "kayıt dışı" dedi; bilgiyi kullanabilir miyim?

Kayıt dışı, görüşme başında anlaşılan koşulla sınırlıdır: hiçbir şey yayımlanmaz. Bilgiyi başka bir kaynaktan bağımsız olarak doğrularsanız, o kaynağa dayanarak yayımlayabilirsiniz; ilk kaynağa atıf yapılmaz.

Kaynaklar

• 5187 sayılı Basın Kanunu m.4 (künye) ve m.12 (haber kaynağı)
• TRABİS — .tr alan adı WHOIS sorgusu
• TGC — Türkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluk Bildirgesi — kaynak gizliliği
• Internet Archive — Wayback Machine

Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık değildir. Ayrıntı: Yasal uyarı.