GÖRGörsel ve video · rehber
Ücretsiz Stok Fotoğraf Siteleri: Lisans Türleri ve Haberde Kullanım
Ücretsiz stok fotoğraf siteleri görseli ücretsiz indirmenize izin verir, ama her birinin lisansı farklıdır: Unsplash, Pexels ve Pixabay kendi lisanslarını kullanır (ticari kullanım serbest, kaynak gösterme zorunlu değil, görselin olduğu gibi satılması yasak); Wikimedia Commons'taki görsellerin çoğu Creative Commons lisanslıdır ve CC BY / CC BY-SA lisanslarında fotoğrafçı adı ve lisans mutlaka yazılır; CC0 ve kamu malı görsellerde yükümlülük yoktur.
Haber sitesinde ek kural: tanınabilir kişi içeren stok görsel, haberdeki kişi o olmasa bile yanıltıcı kullanılamaz ve "temsili" olduğu yazılır.
Önce lisans, sonra fotoğraf
"Ücretsiz" ile "telifsiz" aynı şey değildir. Her fotoğrafın bir sahibi vardır; sahibi ya telif hakkından vazgeçmiştir (kamu malı, CC0) ya da belirli koşullarla kullanım izni vermiştir (Creative Commons lisansları, site lisansları). Haber sitesi reklam ya da abonelik geliri elde eden ticari bir yayındır; bu yüzden "ticari olmayan" (NC) lisanslı görseller haber sitesinde kullanılamaz. Lisansı kontrol etmeden indirilen bir görsel, aylar sonra gelen bir telif talebine dönüşebilir. Aşağıdaki siteler güvenilirdir; yine de her görselin kendi sayfasındaki lisans satırını okuyun, çünkü aynı sitede farklı lisanslı görseller bulunabilir.
Güvenilir ücretsiz kaynaklar
| Site | Lisans | Kaynak gösterme | Haber için not |
|---|---|---|---|
| Unsplash | Unsplash Lisansı | Zorunlu değil, önerilir | Görselleri olduğu gibi satmak ya da rakip bir stok hizmeti kurmak yasak; Unsplash+ ücretli katman ayrı lisans |
| Pexels | Pexels Lisansı | Zorunlu değil, önerilir | Fotoğraf ve video; tanınabilir kişileri olumsuz bağlamda göstermek yasak |
| Pixabay | Pixabay İçerik Lisansı | Zorunlu değil | Görselleri olduğu gibi dağıtmak yasak; bazı içerikler yapay zekâ üretimi olarak etiketli |
| Wikimedia Commons | Görsele göre: CC0, CC BY, CC BY-SA, kamu malı | CC BY ve BY-SA'da zorunlu | Tarihî fotoğraf ve kurumsal logolar için ilk adres; lisans her dosya sayfasında yazar |
| Openverse | Arama motoru; CC lisanslı içerik | Lisansa göre | Flickr, Wikimedia ve müzeleri birlikte tarar; kaynak satırını otomatik üretir |
| Flickr (CC filtresi) | Görsele göre CC | Lisansa göre | Aramada lisans filtresi kullanın; "Tüm hakları saklıdır" görseller çoğunluktadır |
| Europeana / Library of Congress / NASA | Çoğunlukla kamu malı | Kurum adı önerilir | Tarihî ve bilimsel görseller; her kaydın hak durumunu kontrol edin |
Creative Commons lisansları kısa kılavuz
- CC0 (kamu malına adama): Hiçbir yükümlülük yok. Yine de kaynak göstermek iyi uygulamadır.
- CC BY: Fotoğrafçının adı, eserin adı (varsa), lisansın adı ve bağlantısı yazılır; değişiklik yaptıysanız belirtirsiniz. Örnek: "Fotoğraf: Ad Soyad, CC BY 4.0".
- CC BY-SA: CC BY'a ek olarak, görseli değiştirip yayımlarsanız aynı lisansla paylaşmak zorundasınız. Haber görseli olarak kullanım genellikle "değiştirme" sayılmaz; kırpma ve yeniden boyutlandırma için kaynak satırı yeterlidir.
- CC BY-NC (ve türevleri): Ticari kullanım yasak; haber sitesi için kullanılmaz.
- CC BY-ND: Değiştirme yasak; kırpma tartışmalıdır, orijinal oranla kullanın.
Lisans metinlerinin tam hâli creativecommons.org adresindedir; lisans sürümü (3.0, 4.0) kaynak satırında yazılır.
Haber sitesinde stok görsel kullanım kuralları
Temsili olduğunu yazın
Stok görsel haberdeki olayı göstermez; altyazıda "Temsili fotoğraf" ya da "Fotoğraf temsilidir" yazılır. Okur gerçek olay fotoğrafı sanmamalıdır.
Tanınabilir kişilere dikkat
Stok sitelerindeki model izinleri editöryel kullanım için genellikle yeterlidir, ama bir kişinin fotoğrafını suç, hastalık, borç gibi olumsuz bir haberle yan yana koymak kişilik haklarına saldırı oluşturabilir. Olumsuz haberlerde yüz içermeyen görsel seçin.
Kaynak satırını her zaman yazın
Lisans zorunlu kılmasa bile "Fotoğraf: Ad Soyad / Unsplash" biçiminde kaynak yazın; bu hem fotoğrafçıya saygı hem ileride lisans kanıtıdır.
Lisans kanıtını saklayın
İndirme tarihinde görselin sayfasının ekran görüntüsünü ya da arşiv bağlantısını saklayın; lisanslar sonradan değişebilir, sizin için indirme tarihindeki lisans geçerlidir.
Logo ve markalara dikkat
Stok fotoğraftaki marka, ürün ya da bina görünümü ayrı haklar taşıyabilir; marka logosunu haberde kullanmak için stok lisansı yetmez, basın kiti ya da haber amaçlı kullanım gerekçesi gerekir.
Yapay zekâ üretimi görseller
Bazı stok siteleri yapay zekâ ile üretilmiş görselleri de listeler. Haberde kullanıyorsanız "yapay zekâ ile üretilmiş illüstrasyon" diye etiketleyin; gerçek fotoğraf gibi sunmayın (bkz. deepfake nasıl anlaşılır).
Stok mu, ajans mı, kendi fotoğrafınız mı?
Stok görsel bir boşluk doldurucudur; haberin değerini kendi çekiminiz ya da ajans fotoğrafı artırır. Ajans aboneliği (AA, DHA, İHA ve uluslararası ajanslar) haber fotoğrafı için lisanslı kaynaktır ve fotoğrafçı adı ile ajans adı mutlaka yazılır. Kendi fotoğraflarınızda da fotoğrafçı adını yazın; telif sizde kalır ve okurun kaynağı görmesi haberi güçlendirir. Görselleri yayına hazırlarken boyutlandırma ve WebP dönüşümü için araç dizinindeki Görsel ve video kategorisine, Core Web Vitals etkisi için SEO kontrol listesine bakın.
Fotoğraf, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında eserdir; izinsiz kullanım m.68 uyarınca tazminat ve m.71 uyarınca ceza sorumluluğu doğurabilir. Kanunun 37. maddesi haber amacıyla günlük olaylara ilişkin eserlerin sınırlı kullanımına izin verir, ancak bu istisna stok görsel kullanımını kapsamaz. Lisans koşullarına uyun ve kaynak gösterin.
Kaynak satırı nasıl yazılır?
Kaynak satırı görselin hemen altında, küçük puntoyla ve her görselde aynı biçimde yazılır. Önerilen kalıplar: stok görsel için "Fotoğraf: Ad Soyad / Unsplash (temsili)"; Creative Commons görsel için "Fotoğraf: Ad Soyad, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0" ve lisans adının lisans sayfasına bağlanması; ajans fotoğrafı için "Fotoğraf: Ad Soyad / AA"; kendi çekiminiz için "Fotoğraf: Ad Soyad / Yayın adı". Fotoğrafçı adı bilinmiyorsa en azından kaynak sitenin adı yazılır. Yayın sisteminde görsel yüklerken fotoğrafçı, kaynak ve lisans alanlarının zorunlu tutulması, kaynak satırının unutulmasını önler ve sonradan gelen telif sorularında kaydı hazır tutar.
Sık sorulan sorular
- Google Görseller'den indirdiğim fotoğrafı kullanabilir miyim?
- Hayır. Arama sonucunda görünmek lisans vermez; görselin kendi sayfasındaki lisansa bakın. Google Görseller'de "Araçlar → Kullanım hakları → Creative Commons lisansları" filtresi yalnızca ön elemedir.
- Ekran görüntüsü telif ihlali mi?
- Bir web sayfasının ya da sosyal medya gönderisinin ekran görüntüsü haber amacıyla, kaynağı gösterilerek ve haberin konusu olduğu ölçüde kullanılabilir; içindeki fotoğrafın telifi ayrıca değerlendirilir.
Kaynaklar
- Unsplash License
- Pexels License
- Pixabay Content License
- Creative Commons — Lisanslar hakkında
- Wikimedia Commons — Yeniden kullanım
- 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu — m.37, m.68, m.71
Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık değildir. Ayrıntı: Yasal uyarı.